Τετάρτη 27 Φεβρουαρίου 2019

ΤΟ ΒΗΜΑ - Όταν η εξουσία σκότωσε την αριστερή διανόηση

Τα χρόνια μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου ήταν επώδυνα για την ελληνική Αριστερά. Εκείνοι που κέρδισαν τον πόλεμο έχασαν την ευκαιρία και μίας παράλληλης ηθικής νίκης, επιλέγοντας να επιδείξουν απάνθρωπη σκληρότητα απέναντι στους ηττημένους. Φυλακίσεις, εκτελέσεις, ξερονήσια, κοινωνικά φρονήματα… Χρειάστηκε ακόμα και να επιστρατευτούν άτομα που συνεργάστηκαν με τους ναζί την περίοδο της Κατοχής. Ήξεραν καλά την τέχνη!

Η έλλειψη ελευθερίας, ειδικά σε ό,τι αφορά τον λόγο, έχει και μία θετική συνέπεια: αναγκάζει τον άνθρωπο να αναζητήσει κώδικες επικοινωνίας για να διοχετεύσει όλα εκείνα που δεν μπορεί να εκφράσει άμεσα. Κι αυτή η ανάπτυξη ευρηματικότητας στη συμβολική έκφραση γεννά καινούργια ποίηση, ανοίγει νέους δρόμους σε κάθε μορφή τέχνης και διανόησης. Δεν είναι τυχαίο ότι σημαντικοί καλλιτέχνες και διανοούμενοι της μετεμφυλιακής περιόδου προήλθαν από τον χώρο της Αριστεράς.

Την περίοδο της Δικτατορίας, η Αριστερά βρέθηκε και πάλι στο περιθώριο (αν και – χωρίς να παραβλέπουμε τα βασανιστήρια στα μπουντρούμια – η σκληρότητα που αντιμετώπισε από το στρατιωτικό καθεστώς δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνη που είχε βιώσει μετά τον Εμφύλιο από δημοκρατικά καθεστώτα). Έτσι, τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης χαρακτηρίστηκαν από την εμφάνιση ενός νέου κύματος διανόησης με εκφραστές παλιούς και νεότερους ιδεολόγους από τον χώρο της Αριστεράς. Μιας Αριστεράς που δεν στόχευε τότε στην κατάκτηση της εξουσίας (αφού ήταν εξ ορισμού αντισυστημική) αλλά επιχειρούσε – με τα όποια λάθη της – να συμβάλει στο χτίσιμο μιας μετα-δικτατορικής πολιτείας με ανθρώπινο πρόσωπο.

Η απαξίωση της προοπτικής της εξουσίας απέφερε ένα σημαντικό ηθικό πλεονέκτημα στην Αριστερά της Μεταπολίτευσης: την κράτησε μακριά από το χυδαίο και, στη βάση του, αντιδημοκρατικό φαινόμενο του λαϊκισμού. Την ακραία και αποκρουστική όψη του οποίου βίωσε η χώρα στις δεκαετίες του ’80 και του ’90.

Επειδή, όμως, όλα τα ωραία πράγματα έχουν κάποτε ένα τέλος, η οικονομική κρίση σήμανε – σε συμβολικό, τουλάχιστον, επίπεδο – και το τέλος της ρομαντικής περιόδου της Μεταπολίτευσης. Την κρίση (ή, έστω, την εμφανή αδυναμία διαχείρισής της από το «αστικό κατεστημένο») είδε τότε σαν ευκαιρία ένα τμήμα του πολιτικού συστήματος, αυτάρεσκα αυτοαποκαλούμενο «Ανανεωτική Αριστερά» – όρος που χρησιμοποιείται σήμερα καταχρηστικά, αφού οι περισσότεροι εκπρόσωποι της πάλαι ποτέ αληθινά ανανεωτικής Αριστεράς έχουν πια φύγει από τη ζωή παίρνοντας μαζί τους, δυστυχώς, και το ήθος του χώρου… Η «ανανέωση», λοιπόν, δεν αφορούσε ιδεολογική αναβάθμιση και πολιτικό εκσυγχρονισμό αλλά, απλά, αναπροσανατολισμό των στόχων προς μία και μοναδική κατεύθυνση: την κατάληψη της εξουσίας. Και, όταν αυτό επετεύχθη, επόμενος μοναδικός στόχος ήταν η διατήρησή της.

Σε μία χώρα, όμως, όπου η νηφαλιότητα και ο ορθολογισμός δεν λογίζονται ως πολιτικές αρετές, το παιχνίδι της εξουσίας απαιτεί συχνά την επιστράτευση μεθόδων που κινούνται έξω από το πλαίσιο του δημοκρατικού ήθους. Έτσι, ένα νέο λαϊκιστικό ρεύμα ήρθε να ακυρώσει στην πράξη το περιθρύλητο «ηθικό πλεονέκτημα» της («ανανεωτικής», εν προκειμένω) Αριστεράς. Κύρια χαρακτηριστικά του, ο εχθροπαθής, μισαλλόδοξος, συνθηματολογικά ευτελής και αντιδημοκρατικός λόγος, καθώς και η διαρκής προσπάθεια φίμωσης μέσω απειλών, ύβρεων ή συκοφαντίας, κάθε ελεύθερης έκφρασης που δεν υπηρετεί τους σκοπούς της «αριστερής» εξουσίας. (Σημειώνω εμφατικά ότι τα όσα αναφέρω δεν αφορούν τον χώρο της παραδοσιακής Αριστεράς, στις διάφορες ιστορικές εκδοχές και ιδεολογικές διαβαθμίσεις της.)

Ο παρακμιακός αυτός αριστερός λαϊκισμός που έκανε την εμφάνισή του μετά την κρίση, ανέδειξε μία νέα γενιά πολιτικών «μαντρόσκυλων» που εξέφραζαν το νέο ύφος και ήθος της εξουσίας. Και, όπως τα ζιζάνια πνίγουν τα σπαρτά, έτσι και η λαϊκιστική χυδαιότητα εξαφάνισε την αριστερή διανόηση. Όχι, δεν εξαφανίστηκαν οι διανοούμενοι. Θυσιάστηκαν, απλά, τα ιδεολογικά τους οράματα στον βωμό της «αριστερής» εξουσίας!

Θα αρκεστώ σε ένα παράδειγμα που, προσωπικά, με ενόχλησε ιδιαίτερα. Μετά τη φονική πυρκαγιά του καλοκαιριού του 2018 στην ανατολική Αττική, παρακολούθησα στα social media τις αναρτήσεις κάποιων φίλων που πάντα εκτιμούσα για τη μόρφωση, την καλλιέργεια και το εύρος της σκέψης τους. Και με σόκαρε το γεγονός ότι αυτοί οι μεγάλοι «αριστεροί ανθρωπιστές» δεν βρήκαν να ξοδέψουν ένα δάκρυ – έστω προσχηματικά – για την εκατόμβη των νεκρών. Το μόνο τους μέλημα ήταν «να μη χρεωθεί πολιτικά την τραγωδία ο Αλέξης»! Ακόμα και κακόγουστο κι απρεπές, για την περίσταση, «χιούμορ» επιστράτευσαν (ζητώντας, π.χ., ειρωνικά «να παραιτηθεί η κυβέρνηση ως υπεύθυνη για τους νεκρούς από τις φωτιές στην Καλιφόρνια») για να αποκρούσουν κάθε απόπειρα απόδοσης ευθυνών στον κρατικό μηχανισμό, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου η κριτική σε αυτόν δεν είχε πολιτικά ελατήρια.

Το θλιβερό της υπόθεσης είναι ότι παρόμοια «χιουμοριστική» χυδαιότητα επέδειξε τότε και μέλος της κυβέρνησης, το οποίο διακρίνεται περισσότερο για τις αμετροεπείς αναρτήσεις του στα social media παρά για το κυβερνητικό του έργο. Και τη γενικότερη θλίψη προκαλεί το γεγονός ότι τις σχεδόν καθημερινές ευτέλειες του εν λόγω πολιτικού σπεύδουν πάντα να καλύψουν – συχνά μάλιστα υπερθεματίζοντας – αριστεροί διανοούμενοι σαν αυτούς στους οποίους προαναφέρθηκα. Μία κάλυψη που εκ των πραγμάτων απαιτεί έκπτωση από το επίπεδο της υψηλής διανόησης σε εκείνο του ακατέργαστου πρωτογονισμού!

Ο χυδαίος λαϊκισμός, λοιπόν, ως όργανο αναρρίχησης και διατήρησης στην εξουσία, εξαφάνισε τελικά το είδος του παραδοσιακού διανοούμενου που κάποτε εξέφραζε το ήθος της Αριστεράς. Και η διανόηση που άντεξε φυλακές και εξορίες, μοιάζει τώρα με μακρινό απόηχο μιας άλλης, ρομαντικής εποχής, που χάνεται σιγά-σιγά από τις μνήμες κάτω από τον στριγκό ήχο ρηχών, μισαλλόδοξων συνθημάτων που συνεγείρουν αφελείς (και, δυστυχώς, ιδιοτελείς) κοινωνικές μάζες.

Θα μπορούσαμε, άραγε, να καταλήξουμε στο μελαγχολικό συμπέρασμα ότι εξουσία και διανόηση είναι έννοιες ασύμβατες; Όχι απαραίτητα! Εξαρτάται από το εάν η εξουσία είναι μέσο υπηρέτησης της κοινωνίας ή απλά αυτοσκοπός. Για την σημερινή «ανανεωτική» Αριστερά, η διάζευξη γέρνει μάλλον προς την λάθος κατεύθυνση. Και τα ηθικά πλεονεκτήματα του «χθες» γίνονται πια κιτρινισμένα χαρτιά στα ντουλάπια της Ιστορίας τού «αύριο»…

ΤΟ ΒΗΜΑ

Πέμπτη 21 Φεβρουαρίου 2019

ΤΟ ΒΗΜΑ - «Η ζωή εν τάφω»


Μια και το «Η ζωή εν τάφω» του Στράτη Μυριβήλη ήρθε στην επικαιρότητα με την ομώνυμη τηλεοπτική σειρά της κρατικής τηλεόρασης, βρίσκω την ευκαιρία να αφηγηθώ ένα παλιό περιστατικό που με εντυπωσίασε ως δάσκαλο.

Ο Ivaylo ήταν σπουδαστής από την Βουλγαρία. Άριστος στο μάθημά μου και εξαιρετικό παιδί. Κάποια φορά, έχοντας τελειώσει νωρίς την παράδοση της ημέρας στον ηλεκτρομαγνητισμό, έπιασα να συζητήσω με τους δευτεροετείς μου ένα αγαπημένο μου θέμα Ιστορίας: τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ανέφερα, λοιπόν, ως "Κεντρικές Δυνάμεις" την Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Ο Ivaylo με διόρθωσε: "Και Βουλγαρία, και Τουρκία!" Παραδέχθηκα την παράλειψη, και βρήκα την ευκαιρία να μιλήσω και για το βαλκανικό μέτωπο. Πρόσθεσα πως η καλύτερη και παραστατικότερη περιγραφή των συνθηκών στα χαρακώματα δίνεται από τον Μυριβήλη, όμως το μυθιστόρημά του διαβάζεται πολύ δύσκολα λόγω της έντονα ιδιωματικής γλώσσας που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας.

Στο διάλειμμα με πλησίασε ο Ivaylo και μου ζήτησε πληροφορίες για το βιβλίο. Του τις έδωσα, προειδοποιώντας τον όμως ότι η ανάγνωση ήταν δύσκολη ακόμα και για μένα! "Δεν πειράζει", μου απάντησε, "θα το προσπαθήσω!"

Στο επόμενο μάθημα με ενημέρωσε ότι, δυστυχώς, δεν είχε κατορθώσει να βρει το βιβλίο. Πήρα τότε την απόφαση να του χαρίσω την δική μου κόπια. Εξ άλλου, το είχα ξαναδιαβάσει πρόσφατα.

Περίμενα να μου πει σε λίγες μέρες ότι είχε παραιτηθεί από την προσπάθεια της ανάγνωσης μετά τις πρώτες σελίδες (ομολογώ ότι αυτή ήταν η δική μου τάση όταν το είχα πρωτο-διαβάσει). Και όμως... το θηρίο τα κατάφερε! Αποδεικνύοντας - αυτός, ο αλλοδαπός σπουδαστής - ότι αρκεί να αγαπήσει κάποιος την ελληνική γλώσσα για να την κατακτήσει, ακόμα και στις πιο κακοτράχαλες και δύσβατες εκδοχές της!

Διηγούμαι κάπου-κάπου αυτή την ιστορία στους μαθητές μου όταν θέλω να τους δείξω ότι καμία μάθηση δεν είναι αδύνατη όταν πίσω της κρύβεται αληθινή θέληση. Και χαίρομαι, παράλληλα, για τις προόδους - επαγγελματικές και προσωπικές - του παλιού μου μαθητή, του Ivaylo, που απέδειξε στην πράξη ότι ακόμα και ο δύσκολος Μυριβήλης μπορεί να είναι κατανοητός!

ΤΟ ΒΗΜΑ

Πέμπτη 7 Φεβρουαρίου 2019

Όταν ο Κραουνάκης κατάργησε την πολιτική ορθότητα...


Υπάρχουν δύο άνθρωποι τους οποίους κυριολεκτικά ζηλεύω για την σχολαστικότητά τους στη χρήση της ελληνικής γλώσσας. Ο ένας είναι η γυναίκα μου, η Θάλια (με «γιώτα»). Ο άλλος είναι ο φίλος και συνάδελφος Χρήστος Β. Και οι δύο με έχουν διορθώσει κατά καιρούς, και τους ευγνωμονώ γι’ αυτό. Ο Χρήστος, με ομολογουμένως κομψότερο τρόπο...

Κάποια φορά «τα άκουσα» από τη Θάλια για τη χρήση εκφράσεων όπως «στα πλαίσια» και «καταρχήν», αντί των αντίστοιχων «στο πλαίσιο» και «καταρχάς» (με την έννοια του αρχικού). Απευθύνθηκα τότε στον Χρήστο για μια δεύτερη γνώμη. Σε πρώτο χρόνο, δικαίωσε ευγενικά τη Θάλια. Δευτερολόγησε, εν τούτοις, με τρόπο που με παρηγόρησε:

«Όμως, φίλε μου, ας λάβουμε υπόψη και το γεγονός ότι το δόκιμον μίας λέξης ή ενός γραμματικού κανόνα καθορίζεται, εν τέλει, μέσα από την συνεπή χρήση τους σε βάθος χρόνου. Οι εκφράσεις που χρησιμοποιείς δεν είναι καθαρά δικές σου επιλογές, ακούγονται πολύ γενικότερα. Έτσι – πού ξέρεις; – ίσως κάποια μέρα καθιερωθούν ως απόλυτα ορθές!»

Θυμήθηκα το χαριτωμένο αυτό περιστατικό πριν λίγες μέρες, ακούγοντας τον διακεκριμένο καλλιτέχνη και επιφανή εκπρόσωπο της προοδευτικής διανόησης, Σταμάτη Κραουνάκη, να χρησιμοποιεί την λέξη «λούγκρες» για να χλευάσει όλους εκείνους που ασκούν κριτική στη συμπεριφορά ενός συγκεκριμένου κυβερνητικού στελέχους (η οποία συμπεριφορά δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος σημειώματος, και θα αντισταθώ – με κάποια δυσκολία, ομολογώ – στον πειρασμό να την σχολιάσω...).

Το ζήτημα που με απασχολεί είναι αυτή καθαυτήν η χρήση μίας έκφρασης που παραβιάζει κατάφωρα την λεγόμενη «πολιτική ορθότητα», αφού χρησιμοποιείται (συχνά μάλιστα, με τρόπο χυδαίο) ως απαξιωτική αναφορά σε μία ερωτική ιδιαιτερότητα. Ως εκ τούτου, εντάσσεται στις εκφράσεις εκείνες που χαρακτηρίζονται από τους πολιτικά ορθούς ως «ομοφοβικές».

Θα περίμενε κάποιος να σηκωθούν και οι πέτρες στην Αθήνα για να καυτηριάσουν αυτή την απρέπεια. Ή, αν όχι οι πέτρες, θα περιμέναμε, τουλάχιστον, ορυμαγδό κριτικής και καταδίκης εκ μέρους της Ιεράς Εξέτασης του Διαδικτύου, που δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί της αν, π.χ., ξεφύγει από τον Μάρκο Σεφερλή κάποιο αθώο και καλοπροαίρετο «σεξιστικό» (sic) καλαμπούρι!

Όμως, το λεξικό της πολιτικής ορθότητας είναι, ως φαίνεται, δομημένο αλά καρτ. Δεν έχει τόση σημασία αν μία λέξη ή μία έκφραση υφίστανται κατάχρηση, όση το ποιος είναι εκείνος που τις καταχράται. Κάτι ανάλογο συνέβη με το τραγούδι «Greco Maskara»: Αν όντως το είχαν τραγουδήσει Ιταλοί, αυτό θα ήταν αιτία διπλωματικού επεισοδίου με την γειτονική χώρα. Ευτυχώς πρόλαβε και το είπε Έλληνας, καθιστώντας το, μάλιστα, ιδιαίτερα δημοφιλές στην εγχώρια δισκογραφία!

Αυτό που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι, για χάρη ενός αμφιλεγόμενου (το λέω κομψά) πολιτικού ανδρός, ο κύριος Κραουνάκης άνοιξε μία τεράστια τρύπα στην πολιτική ορθότητα προσφέροντας de facto εξαγνισμό σε μία έκφραση με ομοφοβικό εννοιολογικό περιεχόμενο. Κλείνει, έτσι, το μάτι σε όσους (πολιτικά ορθούς ή μη) θα ήθελαν να την χρησιμοποιούν σε δημόσιο λόγο αλλά δεν το τόλμησαν ως τώρα, είτε για λόγους δεοντολογικής συμμόρφωσης με τους κανόνες, είτε από τον φόβο τής πάντα εν εγρηγόρσει ευρισκόμενης διαδικτυακής «αστυνομίας».

Και, όπως λέει κι ο φίλος μου ο Χρήστος, οι λέξεις καθίστανται δόκιμες μέσα από τη χρήση τους στην καθημερινή ομιλία. Ποιος ξέρει πόσες άλλες λέξεις θα είναι στη συνέχεια υποψήφιες να πάρουν πιστοποιητικό απαλλαγής από το απαγορευμένο λεξικό... Ίσως μια μέρα καταργηθεί στην πράξη κι αυτή η ίδια η πολιτική ορθότητα. Εξ άλλου, ως και ο Τιτανικός ακόμα από μία τρύπα που άνοιξε βυθίστηκε. Μόνο που το παγόβουνο δεν το έλεγαν Σταμάτη...

Aixmi.gr

Τετάρτη 6 Φεβρουαρίου 2019

Αντικαπνιστικός νόμος ή υπουργικό κουρελόχαρτο;


Σε μία ευνομούμενη δημοκρατική χώρα, είναι αδιανόητο ένας εκπρόσωπος της εξουσίας να περιφρονεί τους νόμους της Πολιτείας. Πολλώ δε μάλλον, εκείνους τους νόμους για τη θέσπιση των οποίων είναι αυτός ο ίδιος ο κυρίως υπεύθυνος. Και μάλιστα, να προκαλεί την κοινωνία καθιστώντας την καταπάτηση των νόμων μέσο αυτοπροβολής και επίδειξης ανέξοδης «μαγκιάς»!

Θα μπορούσε κάποιος να επινοήσει άπειρα παραδείγματα μιας τέτοιας (υποθετικής) συμπεριφοράς, μερικά εκ των οποίων κάλλιστα θα αποτελούσαν αντικείμενο σάτιρας σε επιθεώρηση του συμπαθούς Μάρκου. Ιδού μερικές προς Μάρκον προτάσεις:

– Ένας υπουργός οικονομικών, συνοδευόμενος από φωτορεπόρτερς, ψωνίζει σε κατάστημα και διαπραγματεύεται μία καλύτερη τιμή «χωρίς απόδειξη»...

– Ένας υπουργός μεταφορών επιδεικνύει δημόσια τρόπους παραβίασης του κώδικα οδικής κυκλοφορίας...

– Ένας υπουργός δημόσιας τάξης παραδίδει μαθήματα κλοπής αυτοκινήτου και παραβίασης οικιακού συστήματος ασφαλείας...

– Ένας υπουργός πολιτισμού επιδεικνύει on camera ένα αρχαίο αγαλματίδιο που βούτηξε ως «σουβενίρ» από κάποιο μουσείο...

– Ένας υπουργός αθλητισμού πρωτοστατεί σε βίαια επεισόδια σε  γήπεδο ποδοσφαίρου...

– Και, last but not least, ένας υπουργός υγείας σε κάθε του δημόσια εμφάνιση παραβιάζει επιδεικτικά τον αντικαπνιστικό νόμο, φουμάροντας προκλητικά και εκπέμποντας στην κοινωνία το μήνυμα ότι «είναι μάγκας και έτσι γουστάρει»! Πράξη που, σε ηθικό και συμβολικό επίπεδο, αποκτά εγκληματικές διαστάσεις αν ο πολιτικός αυτός είναι παράλληλα και γιατρός!

Η τελευταία αυτή περίπτωση αποτελεί, δυστυχώς, ζωντανή πραγματικότητα στην επίφαση ευνομούμενης δημοκρατίας που είναι σήμερα αυτή η χώρα. Και, ακόμα χειρότερα, μαθαίνουμε σιγά-σιγά να αποδεχόμαστε την άρνηση της νομιμότητας ως δήθεν «φυσική» συνέπεια της ελευθερίας που εγγυάται το δημοκρατικό πολίτευμα. Το οποίο πολίτευμα συστηματικά και μεθοδικά υπονομεύουν κάποιοι που, για λόγους πολιτικού καιροσκοπισμού, χλευάζουν τις έννοιες του νόμου και της τάξης και σαρκάζουν εκείνους που εξακολουθούν να πιστεύουν σε αυτές.

Έχει αναθέσει, λοιπόν, ο σοφός λαός σε λύκους να φυλάνε τα πρόβατα; Το σίγουρο είναι πως κάποιοι έχουν δώσει το δικαίωμα να το σκεφτόμαστε. Και μάλιστα, πολλάκις!

Aixmi.gr